Przesilenie zimowe 2026 - data, godzina i najkrótszy dzień w Polsce

Czym jest przesilenie zimowe?

Oś obrotu Ziemi jest nachylona do płaszczyzny orbity o około 23,4°. Przez pół roku półkula północna jest odchylona od Słońca, a przesilenie zimowe to chwila, w której to odchylenie jest największe. Słońce stoi wtedy w zenicie nad zwrotnikiem Koziorożca (około 23°26′ szerokości południowej), a na półkuli północnej zakreśla na niebie najniższy łuk w całym roku.

Przesilenie trwa jedną chwilę, nie cały dzień. Astronomowie podają je z dokładnością do minuty, a dla Polski wypada 21 albo 22 grudnia, zależnie od roku. Nazwa bierze się z tego, że Słońce w południe „przestaje” obniżać się nad horyzontem i od tej chwili zaczyna wędrować z powrotem ku północy.

Kiedy jest przesilenie zimowe w 2026 roku i w kolejnych latach?

Według obliczeń Obserwatorium Marynarki Wojennej Stanów Zjednoczonych (USNO) przesilenie zimowe 2026 nastąpi 21 grudnia 2026 r. o godzinie 21:50 czasu polskiego (20:50 UTC). W grudniu obowiązuje czas środkowoeuropejski, więc do czasu uniwersalnego dodajemy jedną godzinę.

Moment przesilenia przesuwa się z roku na rok o mniej więcej sześć godzin, bo rok zwrotnikowy trwa około 365,24 doby, a w roku przestępnym cofa się o prawie dobę. Dlatego w czasie polskim przesilenie wypada 21 albo 22 grudnia. Data 22 grudnia trafia się w obecnym cyklu co cztery lata (2023, 2027, 2031), aż do 2047 roku.

Jak długo trwa najkrótszy dzień w Polsce?

W Warszawie 21 grudnia 2026 r. Słońce wschodzi o 7:43, a zachodzi o 15:25. Dzień trwa więc 7 godzin i 42 minuty, czyli niecałą jedną trzecią doby. W południe Słońce wznosi się nad stolicą na około 14°, a cień człowieka jest wtedy prawie cztery razy dłuższy niż jego wzrost.

Długość dnia zależy od szerokości geograficznej, a Polska rozciąga się z północy na południe na ponad pięć stopni. Różnica między wybrzeżem a górami w dniu przesilenia sięga prawie godziny:

Godziny podajemy według danych USNO dla 21 grudnia 2026 r. w czasie środkowoeuropejskim. Mieszkaniec Gdańska ma tego dnia o 53 minuty światła mniej niż mieszkaniec Zakopanego. Najkrótszy dzień w kraju przypada na północne wybrzeże w okolicach Jastrzębiej Góry (około 7 h 12 min), najdłuższy na najdalej wysunięty na południe skrawek Bieszczadów (około 8 h 13 min). Wschód i zachód różnią się też między wschodem a zachodem kraju: w Bieszczadach Słońce wschodzi prawie godzinę wcześniej niż na wyspie Wolin, ale długość dnia zależy tylko od szerokości geograficznej.

Ciekawostka dotyczy samych godzin wschodu i zachodu. Najwcześniejszy zachód Słońca w Warszawie nie wypada w dniu przesilenia, tylko około 11-15 grudnia (15:23). Najpóźniejszy wschód przypada z kolei na przełom roku, około 29 grudnia - 3 stycznia (7:45). Powodem jest równanie czasu: przez eliptyczną orbitę Ziemi południe słoneczne przesuwa się w grudniu codziennie o około pół minuty na później.

Dlaczego zimą jest zimno, skoro Ziemia jest bliżej Słońca?

Na początku stycznia Ziemia przechodzi przez peryhelium i jest wtedy około 147 mln km od Słońca, o mniej więcej 5 mln km bliżej niż na początku lipca. O porach roku nie decyduje jednak odległość, tylko kąt padania promieni i długość dnia.

Porównajmy południe w Warszawie. W dniu przesilenia zimowego Słońce stoi na wysokości około 14°, w dniu przesilenia letniego około 61°. Ta sama wiązka światła rozkłada się w grudniu na powierzchnię około 3,5 razy większą niż w czerwcu, więc każdy metr kwadratowy gruntu dostaje w południe około 3,5 razy mniej energii, i to jeszcze przed uwzględnieniem atmosfery. Niskie Słońce świeci przy tym przez grubszą warstwę powietrza, która pochłania i rozprasza więcej promieniowania. Do tego dzień trwa 7 godzin i 42 minuty, a nie blisko 16 godzin i 47 minut jak w czerwcu. Suma tych czynników sprawia, że grudniowe Słońce prawie nie ogrzewa gruntu, a śnieg, który odbija większość światła, dodatkowo ten efekt pogłębia.

O ile wydłuża się dzień po przesileniu?

Zaraz po przesileniu przyrost dnia jest prawie niezauważalny. Długość dnia zmienia się najwolniej przy przesileniach, a najszybciej w okolicach równonocy. Dla Warszawy wygląda to tak (obliczenia algorytmem NOAA, długość dnia od wschodu do zachodu górnej krawędzi tarczy):

Do końca stycznia Warszawa zyskuje więc prawie 80 minut dnia, a do równonocy wiosennej prawie cztery i pół godziny. Na wydłużenie popołudnia wpływa też zmiana czasu: 28 marca 2027 r. zachód Słońca przesunie się z dnia na dzień o godzinę później.

Dlaczego najzimniejsze dni przychodzą po przesileniu?

Przesilenie oznacza najmniejszy dopływ energii słonecznej, ale nie najniższą temperaturę. Ziemia przez całą zimę traci więcej ciepła przez wypromieniowanie, niż zyskuje od Słońca. Bilans pozostaje ujemny jeszcze przez kilka tygodni po 21 grudnia, mimo że dnia już przybywa. Ląd i woda oddają ciepło zgromadzone latem i jesienią powoli. Najwolniej robią to morza i oceany, które mają dużą pojemność cieplną.

To zjawisko nazywa się bezwładnością cieplną albo opóźnieniem sezonowym. W Polsce najzimniejszym miesiącem jest zwykle styczeń, a najsilniejsze mrozy zdarzają się najczęściej w styczniu i lutym, gdy nad kraj napływa suche powietrze kontynentalne ze wschodu. Na wybrzeżu opóźnienie jest większe niż w głębi lądu, bo Bałtyk długo oddaje ciepło. Mocny wiatr potrafi w tym czasie sprawić, że temperatura odczuwalna spada o kilka stopni poniżej wskazań termometru.

Kiedy zaczyna się zima astronomiczna, kalendarzowa i meteorologiczna?

Początek zimy można wyznaczyć na kilka sposobów i każdy daje inną datę:

Zima astronomiczna 2026/2027 trwa od 21 grudnia 2026 r. (21:50) do 20 marca 2027 r. (21:25), czyli 88 dni i niespełna 24 godziny. To najkrótsza astronomiczna pora roku, bo na początku stycznia Ziemia przechodzi przez peryhelium, najbliższy Słońcu punkt orbity, i porusza się wtedy najszybciej. W 2027 roku peryhelium przypada 3 stycznia. Meteorolodzy i klimatolodzy wolą zimę meteorologiczną, bo pełne miesiące łatwiej porównywać między latami. Zima termiczna bywa w Polsce bardzo krótka, a w łagodne lata w części kraju w ogóle się nie pojawia.

Jak dawniej obchodzono przesilenie zimowe?

Najdłuższa noc roku była ważnym punktem kalendarza w wielu kulturach rolniczych, bo zapowiadała powrót Słońca. Część popularnych opowieści o „pogańskich świętach przesilenia” nie ma jednak oparcia w źródłach, więc podajemy tylko to, co jest dobrze udokumentowane.

W Rzymie od 17 grudnia obchodzono Saturnalia, święto ku czci boga Saturna, które z czasem rozciągnęło się na kilka dni. Towarzyszyły mu uczty, wymiana drobnych podarunków i odwrócenie ról między panami a niewolnikami. W kalendarzu rzymskim z 354 roku pod datą 25 grudnia zapisano narodziny Niezwyciężonego Słońca (Natalis Solis Invicti), a 25 grudnia uchodził w kalendarzu juliańskim za dzień przesilenia.

W dawnej polszczyźnie i w gwarach Godami (na Kaszubach Gòdë) nazywano okres świąteczny od Wigilii do Trzech Króli. Ludowa tradycja wiązała z nim przepowiadanie pogody: każdy z dwunastu dni między Bożym Narodzeniem a Trzema Królami miał zapowiadać pogodę w jednym miesiącu nadchodzącego roku. Związek Godów z przedchrześcijańskim świętem przesilenia jest prawdopodobny, ale źródła o obrzędach Słowian sprzed chrystianizacji są bardzo skąpe.

Jak wygląda przesilenie grudniowe na półkuli południowej?

Ta sama chwila na półkuli południowej oznacza przesilenie letnie i początek astronomicznego lata. W Australii, Argentynie czy RPA przypada wtedy najdłuższy dzień w roku. Na szerokości 54° S, odpowiadającej mniej więcej Gdańskowi, dzień trwa w okolicach 21 grudnia ponad 17 godzin.

Najsilniej widać to w okolicach biegunów. Na północ od koła podbiegunowego północnego (około 66,6° N) w czasie przesilenia zimowego trwa noc polarna i Słońce w ogóle nie wschodzi. Na południe od koła podbiegunowego południowego panuje w tym samym czasie dzień polarny i Słońce nie zachodzi przez całą dobę.