Gołoledź na drogach. Jak rozpoznać i bezpiecznie jechać?

Czym jest gołoledź i jak powstaje?

Gołoledź to gładka, przezroczysta warstwa lodu, która pokrywa podłoże i napotkane obiekty. Pojawia się wtedy, gdy deszcz lub mżawka opadają na nawierzchnię o temperaturze bliskiej lub niższej niż 0°C. Przechłodzone krople wody po zetknięciu z przemarzniętym gruntem rozpływają się i zamarzają, a zwykłe krople zamarzają, gdy trafią na podłoże zmrożone poniżej zera. Na drogach, chodnikach czy schodach powstaje cienka, szklista powłoka, która mocno ogranicza przyczepność.

Gołoledź łatwo pomylić z innymi zimowymi zjawiskami, na przykład ze szronem albo z oblodzeniem nawierzchni. Szron to efekt resublimacji pary wodnej: biały, matowy, kruchy osad z kryształków lodu. Oblodzenie nawierzchni to według IMGW-PIB zamarzanie wody, która już leży na jezdni: po deszczu, po mokrym śniegu albo z roztopionej breji, gdy temperatura spada z dodatniej na ujemną. Gołoledź jest groźniejsza, bo lód pozostaje przezroczysty, lity i prawie niewidoczny na ciemnym asfalcie.

Jak rozpoznać gołoledź na drodze?

Największym zagrożeniem jest tak zwany czarny lód na jezdni. To potoczna nazwa (kalka z angielskiego „black ice”) każdej cienkiej, przezroczystej warstwy lodu na asfalcie, niezależnie od tego, czy powstała z gołoledzi, czy z oblodzenia. Podobnie potoczna jest „szklanka”, czyli po prostu bardzo śliska, gładko oblodzona nawierzchnia. Nazwa czarnego lodu wzięła się stąd, że przezroczysta warstwa odsłania ciemny asfalt, więc droga wygląda na mokrą, a czasem nawet na suchą. Kierowca powinien się wtedy mieć na baczności: gdy termometr w aucie pokazuje wartości w okolicy zera, a z nieba zaczyna siąpić marznący deszcz lub mżawka. O utracie kontaktu z nawierzchnią mówi też brak szumu wody spod kół aut jadących z przodu i nienaturalnie cicha praca własnych opon.

Lód tworzy się nierównomiernie i potrafi zaskoczyć w najmniej oczekiwanym miejscu. Szczególnie uważać trzeba tam, gdzie nawierzchnia szybko się wychładza:

• mosty i wiadukty: powietrze owiewa je z góry i z dołu, więc tracą ciepło szybciej niż zwykłe odcinki;
• zacienione aleje i leśne dukty: bez bezpośredniego słońca ujemna temperatura utrzymuje się tam dłużej;
• odcinki w pobliżu rzek lub zbiorników wodnych: wysoka wilgotność sprzyja mgle, szronowi i zamarzaniu wilgoci na asfalcie;
• mało uczęszczane drogi lokalne: przy niewielkim ruchu nikt nie rozcieka lodu kołami, więc jezdnia bywa śliska przez wiele godzin.

Dlaczego ocieplenie nie kończy zagrożenia?

Gdy temperatura powietrza wzrasta powyżej zera, kierowcy często tracą czujność, a to właśnie wtedy może zacząć się najtrudniejszy moment na trasie. Grunt i gruba warstwa asfaltu oddają chłód wolniej niż powietrze. Kiedy ciepły front przynosi deszcz lub mżawkę, woda spada na wciąż przemarznięte podłoże i od razu zastyga w litą taflę. To pułapka termiczna: wskaźnik w aucie pokazuje plus, a koła toczą się po lodzie.

Sytuację komplikuje powrót mrozu po krótkiej odwilży. Woda ze stopionego śniegu nie zdąży odparować ani spłynąć do rowów, więc wieczorem i w nocy gwałtownie tężeje. W terminologii IMGW-PIB to już nie gołoledź, tylko oblodzenie nawierzchni, ale na drodze jest równie groźne. Przy takim mrozie rozległe kałuże i błoto pośniegowe zamieniają całe kilometry jezdni w lodowisko.

Jak IMGW ostrzega przed gołoledzią?

Przed podróżą w okresie zimowych wahań temperatur trzeba sprawdzić komunikaty meteorologiczne. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej wydaje ostrzeżenia w trzech stopniach, oznaczanych kolorem żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Pierwszy stopień oznacza niebezpieczne zjawiska, które mogą powodować szkody materialne i utrudnienia w ruchu, z możliwym zagrożeniem życia. Drugi dotyczy zjawisk powodujących duże straty materialne oraz zagrożenie zdrowia i życia, a trzeci bardzo dużych szkód na znacznym obszarze.

Przed gołoledzią IMGW-PIB ostrzega w ramach zjawiska „opady marznące”, a o stopniu decydują natężenie opadu i czas jego trwania:

Osobnym zjawiskiem jest oblodzenie, czyli zamarzanie mokrej nawierzchni po deszczu, deszczu ze śniegiem lub mokrym śniegu przy spadku temperatury poniżej 0°C. Na oblodzenie IMGW-PIB wydaje tylko ostrzeżenie pierwszego stopnia.

Zasięg oblodzenia wciąż się zmienia i przesuwa po mapie Polski razem z frontami atmosferycznymi. Strefa marznących opadów wędruje razem z frontem, a za nim napływa cieplejsze powietrze, więc warunki poprawiają się tam, gdzie front już przeszedł. Najdłużej zagrożenie utrzymuje się w regionach, które pozostają w chłodnym powietrzu przy gruncie, bo marznący deszcz pada tam dłużej i odkłada grubszą warstwę lodu.

Jak bezpiecznie jechać po gołoledzi?

Gładka tafla lodu mocno ogranicza tarcie opon o nawierzchnię, więc droga hamowania jest wielokrotnie dłuższa niż na suchym asfalcie. Trzeba zmienić styl jazdy i trzymać znacznie większy odstęp od aut z przodu. Podstawa to wyraźnie niższa prędkość i płynna praca pedałami i kierownicą. Gwałtowne hamowanie, szarpnięcie kierownicą albo nagłe dodanie gazu zrywa i tak znikomą przyczepność i wywołuje poślizg.

Nawet systemy takie jak ABS tylko pomagają utrzymać sterowność. Nie zastąpią ostrożności i nie skrócą drogi zatrzymania wbrew prawom fizyki. W samochodach bez ABS skuteczne jest hamowanie pulsacyjne. Przy podsterowności, czyli gdy przednia oś traci przyczepność i auto ucieka przodem na zewnątrz zakrętu, trzeba delikatnie zdjąć nogę z gazu i zmniejszyć skręt kół, żeby odzyskały trakcję. Przy nadsterowności, gdy zarzuca tył pojazdu, potrzebna jest szybka, precyzyjna kontra kierownicą w stronę, w którą ucieka tylna oś, bez wciskania hamulca.

Na co uważać podczas gołoledzi?

Najczęstszy błąd kierowców podczas gołoledzi to jazda zbyt szybka jak na stan nawierzchni i panicznie gwałtowne hamowanie. Zablokowane koła zamieniają samochód w niesterowny pocisk, a na drogach szybkiego ruchu kończy się to często zdarzeniami łańcuchowymi z udziałem wielu aut. Po wypadku lub kolizji do wezwania służb ratunkowych służy numer alarmowy 112.

Śliska nawierzchnia zagraża nie tylko kierowcom, ale też pieszym. Przejścia dla pieszych, okolice przystanków i parkingi przy sklepach to miejsca częstych poślizgnięć i upadków, które nierzadko kończą się bolesnymi urazami. Piesi wchodzący na jezdnię muszą pamiętać, że żaden samochód nie zatrzyma się w miejscu. Gdy prognozy zapowiadają marznące opady albo IMGW wydaje ostrzeżenie drugiego lub trzeciego stopnia, najlepiej odłożyć podróż i zostać w domu, dopóki służby drogowe nie posypią jezdni.

Jak drogowcy walczą z gołoledzią?

Za przejezdność tras podczas marznących opadów odpowiadają zarządcy dróg i terenów. Profesjonalne utrzymanie opiera się na stałym monitoringu nawierzchni, regularnych obchodach i całodobowych dyżurach zimowych. Dzięki nim można zareagować jeszcze przed powstaniem litej pokrywy lodowej. Szybka prewencja chroni główne szlaki komunikacyjne przed odcięciem.

Podstawowym środkiem jest chlorek sodu. Sól obniża temperaturę zamarzania wody, a po zmieszaniu z lodem powoduje jego topnienie. Według Generalnej Dyrekcji Dróg Krajowych i Autostrad najwyższą skuteczność wykazuje w temperaturach do około -6°C. Przy większych mrozach służby sięgają po inne związki chemiczne, na przykład chlorek magnezu lub chlorek wapnia, które radzą sobie z lodem w niższych temperaturach, a do -15°C skuteczna jest też mieszanina chlorku sodu z chlorkiem wapnia.

Zabiegi chemiczne uzupełniają mieszanki solno-piaskowe. Drobne kruszywo nie roztapia lodu, ale zwiększa szorstkość podłoża, a więc i przyczepność kół w najtrudniejszych miejscach. Rozsypywanie kruszywa razem ze środkami topiącymi pozwala utrzymać minimalną trakcję, dopóki nie ustaną opady.

Dlaczego gołoledź powoduje przerwy w dostawie prądu?

Marznące opady obciążają też otaczającą infrastrukturę. Gdy przechłodzona woda osiada na gałęziach i przewodach, powstaje szklisty pancerz, który znacznie zwiększa masę koron drzew. Ostrzeżenia IMGW-PIB drugiego stopnia przed opadami marznącymi wymieniają wprost uszkodzenia drzewostanu oraz linii napowietrznych. Podobne szkody wyrządza szadź, która narasta z przechłodzonej mgły.

Łamiące się gałęzie i przewracające się drzewa zagrażają napowietrznym sieciom energetycznym. Zerwane przewody powodują masowe awarie i wielogodzinne przerwy w dostawie prądu. Jeśli zauważysz uszkodzoną linię przesyłową, nie zbliżaj się do niej i nie dotykaj zwisających kabli, bo grozi to śmiertelnym porażeniem prądem. Takie zdarzenie trzeba od razu zgłosić do pogotowia energetycznego albo służbom ratunkowym pod numerem 112.